Γράφει ο Θεόδωρος Σωτήριος Τούντας
Διπλ. Αρχιτέκτων Μηχανικός & Ενεργειακός Σύμβουλος
Ιδρυτής & Τεχνικός Διευθυντής (CTO) FUVGroup
Μέλος του Συμβουλίου στο Διεθνές Κέντρο Αεροστεγανότητας και Αερισμού AIVC, TightVentEurope
Ειδικός Αεροστεγανότητας Κτιρίων & Μηχανικού Αερισμού
Η 21η Σεπτεμβρίου 2001 αποτέλεσε σημείο καμπής για τη γαλλική πολιτική προστασίας κτιρίων και πολιτών απέναντι στα τοξικά νέφη. Εκείνη την ημέρα σημειώθηκε η μεγάλη έκρηξη στο εργοστάσιο λιπασμάτων AZF στην Τουλούζη, προκαλώντας 31 νεκρούς και περισσότερους από 2.500 τραυματίες.
Το ωστικό κύμα κατέστρεψε χιλιάδες κατοικίες, ενώ η διαρροή τοξικών ουσιών και το νέφος που σχηματίστηκε επηρέασαν μεγάλο μέρος της πόλης και των γύρω περιοχών. Για αυτό τον λόγο ο αριθμός των τραυματιών είναι τεράστιος καθώς προέκυψε από το νέφος που διέρρευσε και όχι από την έκρηξη, γιατί προφανώς δεν θα μπορούσαν να βρίσκονται 2.500 άτομα στον χώρο του εργοστασίου.
Η γαλλική κυβέρνηση αντέδρασε με ταχύτητα και μέσα σε περίπου ενάμιση χρόνο, το 2003, θεσπίστηκε ο νόμος PPRT (Plans de Prévention des Risques Technologiques), ένα ολοκληρωμένο πλαίσιο προστασίας κατοίκων γύρω από βιομηχανικές εγκαταστάσεις υψηλού κινδύνου τύπου SEVESO. Η βασική λογική του νόμου ήταν ότι σε περίπτωση τοξικού νέφους, η παραμονή των πολιτών μέσα σε ελεγχόμενους και μετρήσιμα αεροστεγείς χώρους μπορεί να περιορίσει δραστικά την έκθεση σε επικίνδυνες συγκεντρώσεις χημικών ουσιών.
Για πρώτη φορά σε ευρωπαϊκό επίπεδο, η αεροστεγανότητα συνδέθηκε άμεσα με την πολιτική προστασία και την ασφάλεια ζωής. Η νομοθεσία προέβλεψε τη δημιουργία υποχρεωτικών shelter rooms, δηλαδή χώρων καταφυγής μέσα στις κατοικίες ή στα δημόσια κτίρια, με ελεγχόμενη αεροστεγανότητα μέσω δοκιμών κατά ISO 9972 με τη μέθοδο blower door.
Οι απαιτήσεις διαφοροποιούνται ανάλογα με την απόσταση από τη βιομηχανική εγκατάσταση, το είδος των χημικών ουσιών, τη διάρκεια του αναμενόμενου νέφους, την επικρατούσα φορά του ανέμου και το επίπεδο επικινδυνότητας της κάθε ζώνης.
Οι γαλλικές μελέτες κατέληξαν ότι το πρόβλημα δεν είναι μόνο η ύπαρξη του τοξικού νέφους στον εξωτερικό χώρο, αλλά κυρίως η ανεξέλεγκτη εισροή του μέσα στα κτίρια μέσω χαραμάδων, κουφωμάτων, διεισδύσεων, σοφίτων, καμινάδων και γενικότερα διαρροών αέρα στο κτιριακό κέλυφος. Αποδεικνύεται ότι η αεροστεγανότητα (μεταξύ άλλων) λειτουργεί και ως εργαλείο προσωρινής απομόνωσης του κτιρίου σε συνθήκες έκτακτης ανάγκης.
Στην Ελλάδα, παρότι δεν υπάρχει αντίστοιχη νομοθεσία για ατομικούς χώρους καταφυγής, τα τελευταία χρόνια έχουν καταγραφεί αρκετά περιστατικά όπου η Πολιτική Προστασία ενεργοποίησε το 112 καλώντας τους πολίτες να παραμείνουν στα σπίτια τους με κλειστά παράθυρα λόγω τοξικών καπνών ή επικίνδυνων νεφών.
Οι σημαντικότερες περιπτώσεις της τελευταίας πενταετίας, ξεκινώντας από την πιο πρόσφατη είναι:
2026 – Ωραιόκαστρο Θεσσαλονίκης
Η πυρκαγιά σε χώρο ανακύκλωσης δημιούργησε αποπνικτική ατμόσφαιρα σε μεγάλο μέρος της δυτικής Θεσσαλονίκης. Το 112 προειδοποίησε τους πολίτες να κλείσουν πόρτες και παράθυρα λόγω τοξικού καπνού.
2025 – Αλεξανδρούπολη
Πυρκαγιά σε εγκατάσταση ανακύκλωσης προκάλεσε πυκνό μαύρο νέφος από καύση πλαστικών και βιομηχανικών υλικών. Οι κάτοικοι ενημερώθηκαν με το ίδιο μήνυμα να παραμείνουν σε εσωτερικούς χώρους.
2023 – Πεντέλη
Η φωτιά πλησίασε πυκνοδομημένες περιοχές και το 112 έστειλε επαναλαμβανόμενα μηνύματα για προστασία από τον καπνό και τις αναθυμιάσεις, πάλι με την σύσταση της διαμονής σε κλειστούς εσωτερικούς χώρους.
2021 – Βαρυμπόμπη, Κρυονέρι και Τατόι
Η μεγάλη πυρκαγιά στην Αττική δημιούργησε εκτεταμένο νέφος καπνού που κάλυψε μεγάλο μέρος του λεκανοπεδίου. Μετρήθηκαν πολύ υψηλές συγκεντρώσεις αιωρούμενων σωματιδίων και καπνού σε κατοικημένες περιοχές της Αθήνας. Το 112 κάλεσε τους κατοίκους να παραμείνουν σε εσωτερικούς χώρους με κλειστά τα παράθυρα.
Η πρακτική αυτή βασίζεται ουσιαστικά στην ίδια φιλοσοφία που ακολούθησε η Γαλλία μετά την Τουλούζη. Υπάρχει όμως μία κρίσιμη διαφορά. Στη Γαλλία, η οδηγία “μείνετε μέσα” συνοδεύεται από μετρήσιμες τεχνικές απαιτήσεις αεροστεγανότητας ενώ στην Ελλάδα, η οδηγία εφαρμόζεται χωρίς να υπάρχει έλεγχος για το αν το κτίριο μπορεί πράγματι να περιορίσει την εισροή του νέφους.
Αυτό δημιουργεί έναν σοβαρό κίνδυνο καθώς σε κατοικίες με μεγάλες διαρροές αέρα, το τοξικό νέφος μπορεί να εισέλθει ταχύτατα στο εσωτερικό. Όταν ο πολίτης κλείσει τα παράθυρα, το νέφος εγκλωβίζεται μέσα στον χώρο χωρίς ουσιαστική δυνατότητα αραίωσης ή απομάκρυνσης. Σε πολλές περιπτώσεις παρατηρείται ότι η οσμή καπνού ή του νέφους παραμένει μέσα στις κατοικίες για ημέρες, ακόμη και όταν ο εξωτερικός αέρας έχει ήδη καθαρίσει λόγω αραίωσης από τον άνεμο.
Το φαινόμενο αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία σε πυρκαγιές κοντά σε αστικό ιστό καθώς και σε περιστατικά όπου καίγονται πλαστικά, ελαστικά και συνθετικά υλικά, βιομηχανικά απόβλητα ή μονωτικά και γενικότερα κάθε είδους χημικά προϊόντα, η καύση αυτών των υλικών παράγει διοξίνες, VOCs, PM2.5, βαρέα σωματίδια και ιδιαίτερα τοξικά αέρια.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα της γενικότερης προστασίας που μπορεί να προσφέρει ένα αεροστεγές κτίριο καταγράφηκε στην Καλιφόρνια τον Ιανουάριο του 2025. Κατά τη διάρκεια της μεγάλης πυρκαγιάς, μία ξύλινη κατοικία σχεδιασμένη με προδιαγραφές Passive House παρέμεινε σχεδόν ανέπαφη τη στιγμή που γειτονικές κατοικίες καταστράφηκαν ολοκληρωτικά.
Σύμφωνα με τα τεχνικά στοιχεία που δημοσιεύθηκαν, η επιβίωση του κτιρίου συνδέθηκε με την υψηλή αεροστεγανότητα και τη μειωμένη διείσδυση θερμού αέρα και καπνού. Βεβαίως δεν αρκεί μόνο αυτό και είχε προβλεφθεί η χρήση ανθεκτικών υλικών και ο ελεγχόμενος μηχανικός αερισμός, στοιχεία μιας ολοκληρωμένης μελέτης από τον αρχιτέκτονα Greg Chasen.
Η γαλλική νομοθεσία βασίζεται ακριβώς σε αυτή τη λογική: το κτίριο, μεταξύ άλλων κριτηρίων, πρέπει να μπορεί να απομονώνεται προσωρινά όταν προκύπτει ένα εξωτερικό τοξικό συμβάν. Οι απαιτήσεις αεροστεγανότητας στους χώρους καταφυγής εκφράζονται συνήθως με τον δείκτη n50 κατά ISO 9972. Οι απαιτήσεις μεταβάλλονται ανάλογα με την επικινδυνότητα της ζώνης. Σε πιο απομακρυσμένες περιοχές επιτρέπονται υψηλότερες τιμές n50, ενώ σε περιοχές κοντά στις βιομηχανικές εγκαταστάσεις απαιτούνται πολύ χαμηλότερες τιμές διαρροής αέρα.
Στα γαλλικά παραδείγματα εμφανίζονται απαιτήσεις που κυμαίνονται ενδεικτικά από περίπου n50=8 h⁻¹ σε χαμηλότερης επικινδυνότητας ζώνες, έως και κάτω από n50=1 h⁻¹ σε ιδιαίτερα επικίνδυνα σενάρια ή σε περιοχές με ιστορικό υψηλών ταχυτήτων ανέμου.
Οι μετρήσεις που έγιναν από τους Γάλλους ελεγκτές αεροστεγανότητας για την αρχική καταγραφή της κατάστασης και την διαμόρφωση των κτιρίων ώστε να συμμορφωθούν με τον νόμο, έδειξαν ότι περίπου το 60% των ελεγχόμενων χώρων δεν πληρούσαν τις απαιτήσεις «αεροπροστασίας» και απαιτούσαν πρόσθετες παρεμβάσεις στεγανοποίησης με κατάλληλα υλικά αεροστεγανότητας. Στη συνέχεια ακολούθησαν μελετημένα βήματα προσαρμογής των υφιστάμενων κτιρίων στις νέες απαιτήσεις.
Το συμπέρασμα είναι ότι η Γαλλία αντιμετώπισε το πρόβλημα ως τεχνικό ζήτημα δημόσιας ασφάλειας και όχι ως απλή οδηγία συμπεριφοράς προς τον πολίτη. Αντιθέτως, μέχρι και σήμερα το ελληνικό 112 εφαρμόζει ουσιαστικά το τελευταίο βήμα της γαλλικής λογικής:
«παραμείνετε σε εσωτερικό χώρο».
Δεν εφαρμόζει όμως το βασικό τεχνικό υπόβαθρο που προηγείται, δηλαδή ποιος χώρος είναι πραγματικά ασφαλής, πόσο γρήγορα εισέρχεται ο εξωτερικός αέρας, πόσο μπορεί να παραμείνει ένα τοξικό νέφος μέσα σε μια κατοικία και ποιο είναι το αποδεκτό επίπεδο διαρροής αέρα.
Αυτό σημαίνει ότι σε ορισμένες περιπτώσεις το μέτρο μπορεί να λειτουργήσει με μειωμένη αποτελεσματικότητα ή ακόμη και να εγκλωβίσει επικίνδυνες συγκεντρώσεις μέσα σε κατοικίες χωρίς δυνατότητα ελεγχόμενης διαχείρισης και ανανέωσης του αέρα.
Η εξέλιξη της νομοθεσίας είναι λογικό να βασίζεται στην εμπειρία χωρών που έχουν ήδη αντιμετωπίσει μεγάλα βιομηχανικά ή περιβαλλοντικά ατυχήματα και το παράδειγμα της Γαλλίας που μετέτρεψε την εμπειρία της Τουλούζης σε τεχνική και θεσμική πολιτική προστασίας, είναι πολύ χρήσιμο.
Η εισαγωγή της μετρήσιμης αεροστεγανότητας στην εθνική πολιτική προστασίας μπορεί να αποτελέσει κρίσιμο εργαλείο ασφάλειας για τις ευάλωτες περιοχές της Ελλάδας κοντά σε βιομηχανικές εγκαταστάσεις, γύρω από χώρους ανακύκλωσης, σε περιοχές με υψηλό κίνδυνο δασικών πυρκαγιών και σε πυκνοδομημένες αστικές ζώνες που εκτίθενται συχνά σε καπνό και τοξικά νέφη.
Περισσότερα για την συγκεκριμένη γαλλική νομοθεσία μπορείτε να βρείτε στη σελίδα του AIVC (Air Infiltration and Ventilation Center), καθώς και σε άρθρα που έχει παρουσιάσει σε προηγούμενα συνέδρια η συνάδελφος ερευνήτρια Gaëlle Guyot.
- French policy for shelter-in-place: Airtightness measurements on indoor rooms
- Shelter in place strategy: CONFINE, an airtightness level calculation tool to protect people against accidental toxic releases
- Shelter in place effectiveness in the event of toxic gas releases: French and Catalan assessment approach
Στον ακόλουθο σύνδεσμο μπορείτε να βρείτε πληροφορίες για τη γαλλική νομοθεσία PPRT.
Ο Θεόδωρος Σωτήριος Τούντας εκπροσωπεί την Ελλάδα ως μόνιμο μέλος στο συμβούλιο του AIVC (Κέντρο Αεροδιαπερατότητας και Αερισμού Κτιρίων) και είναι μέλος του Tight Vent Europe (Ευρωπαϊκή Πλατφόρμα για την Αεροστεγανότητα Κτιρίων και Δικτύων Αεραγωγών).
Είναι αρχιτέκτονας, ενεργειακός σύμβουλος με εξειδίκευση στην κτιριακή αεροστεγανότητα, καθώς και ιδρυτής της FUV Group, που από το 2005 δραστηριοποιείται στην εφαρμογή καινοτόμων λύσεων και τεχνικών για τη βελτίωση της ενεργειακήςαπόδοσης των κτιρίων στην Ελλάδα.
