Γράφει ο Σ τ α υ ρ ο υ λ ά κ η ς   Α ρ τ .   Κ ω ν σ τ α ν τ ί ν ο ς
Οικονομολόγος Ανωτάτης Βιομηχανικής Σχολής Θεσ/κης
D – E c o n  Σταυρουλάκης Κων/νος και Συνεργάτες .
Λογιστής / Φοροτεχνικός – Σύμβουλος Επιχειρήσεων
Αρ. Αδείας 0028686 Τάξη Α’
mail: eurohania@yahoo.gr

Οι οικονομικοί κύκλοι και οι φάσεις τους

Στο κείμενο που ακολουθεί επιχειρείται η παρουσίαση των βασικών χαρακτηριστικών των οικονομικών κύκλων μιας οικονομίας, μέσα από τους οποίους καταγράφεται η πορεία της: από την εμφάνιση της κρίσης και την κάθοδο, στην ύφεση και, στη συνέχεια, ξανά στην άνοδο (την άνθηση) μέχρι την επόμενη εμφάνιση της κρίσης.

Στην ουσία, λοιπόν, για έναν οικονομολόγο η πορεία αυτή μοιάζει κάπως με τις εποχές της φύσης: άνοιξη, καλοκαίρι, φθινόπωρο, χειμώνας και πάλι από την αρχή. Μόνο που υπάρχει μια σημαντική διαφορά. Η διάρκεια των οικονομικών κύκλων δεν είναι τόσο σταθερή όσο η διάρκεια των εποχών της φύσης. Μακάρι να ήταν σταθερή και, επομένως, προβλέψιμη. Δυστυχώς, δεν είναι.

Ωστόσο, οι φάσεις αυτές παρουσιάζουν ορισμένα χαρακτηριστικά που μπορεί να προβληματίσουν ένα έμπειρο μάτι για τη συνέχεια.

Ας τα δούμε, όμως, πιο αναλυτικά, πάντα με απλό και κατανοητό τρόπο, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι θα είμαστε πρόχειροι.

Το βασικό σημείο έχει ήδη παρουσιαστεί: Η οικονομία ποτέ, μα ποτέ, δεν είναι στάσιμη!

Και πώς θα μπορούσε να είναι στάσιμη, όταν συνεχώς αλλάζει το επίπεδο της παραγωγής, και επομένως και του εισοδήματος, αλλάζουν οι τιμές των αγαθών, μεταβάλλεται το μέγεθος της ανεργίας και της απασχόλησης, αλλάζουν τα επίπεδα των εξαγωγών κ.ο.κ.;

Από τα παραπάνω καταλαβαίνουμε, λοιπόν, ότι βρισκόμαστε μπροστά σε αυτό που ονομάζουμε «Οικονομικούς Κύκλους» ή «Οικονομικές Διακυμάνσεις».

Με λίγα λόγια, όλα κινούνται σαν ένας κύκλος: επανέρχονται, στη συνέχεια απομακρύνονται και μετά ξαναεπανέρχονται, ακολουθώντας περίπου την ίδια πορεία.

Δηλαδή, σε μια φάση έχουμε κρίση, μετά από ένα χρονικό διάστημα περνάμε σε ύφεση, στη συνέχεια ξανά σε κρίση, μετά πάλι σε ύφεση κ.ο.κ. Γι’ αυτό και αυτές τις επαναλαμβανόμενες μεταβολές τις ονομάζουμε ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟΥΣ ΚΥΚΛΟΥΣ ή ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΕΣ ΔΙΑΚΥΜΑΝΣΕΙΣ, ενώ τις φάσεις που προαναφέραμε τις ονομάζουμε ΦΑΣΕΙΣ ΤΟΥ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟΥ ΚΥΚΛΟΥ.

Η πορεία της οικονομικής δραστηριότητας μέσα στον οικονομικό κύκλο

Στο διάγραμμα που ακολουθεί εμφανίζονται όλα όσα προαναφέραμε.

Προσέξτε τη γραμμή ΑΒ, η οποία είναι συνεχώς ανοδική. Η γραμμή αυτή υποδηλώνει τη μακροχρόνια αύξηση της οικονομικής δραστηριότητας: στον κάθετο άξονα έχουμε το επίπεδο της οικονομικής δραστηριότητας, ενώ στον οριζόντιο τον χρόνο.

Με άλλα λόγια, μπορεί να έχουμε ανόδους και καθόδους, όμως η οικονομία ή καλύτερα, η οικονομική δραστηριότητα και επομένως η παραγωγή, το εισόδημα και η κατανάλωση μεσοσταθμικά ακολουθεί μια αυξητική πορεία.

Λέτε μήπως να… σκάσουμε;

Α! Όχι. Οι οικονομολόγοι μάς λένε ότι υπάρχουν οι οικονομικοί κύκλοι: εκεί που η οικονομία φαίνεται να οδηγείται προς τα κάτω, να η ανάκαμψη και πάλι ανορθώνεται! Βεβαίως, όχι χωρίς να έχει προηγουμένως αφήσει πίσω της τις… ζημιές της.

Στο σχήμα θα δείτε ότι, από ένα τυχαίο σημείο Κ, το επίπεδο της οικονομικής δραστηριότητας αρχίζει να ανεβαίνει. Στη συνέχεια φτάνει στο σημείο Γ, που αντιστοιχεί στην κρίση, και από εκεί η οικονομική δραστηριότητα παίρνει την κατηφόρα. Συνεχίζει την καθοδική της πορεία μέχρι να φτάσει στο χαμηλότερο σημείο, στον «πάτο» της καταστροφής, την ύφεση.

Και μετά; Μετά, ξαναπαίρνει τον ίδιο δρόμο προς τα πάνω… μέχρι τον επόμενο κύκλο!

Η πολιτική συμβολή και η κυκλικότητα της οικονομίας

Παρεμπιπτόντως, ισχύει και αυτό που σκέφτηκες, πονηρέ αναγνώστη!

Όταν ένας πολιτικός σου λέει πως βοήθησε στην ανόρθωση της οικονομίας, δύο τινά μπορεί να συμβαίνουν: είτε ήταν τυχερός και η άνοδος συνέπεσε με τη θητεία του, παίρνοντας έτσι και τα… εύσημα, είτε έκανε πράγματι διαρθρωτικές ή διορθωτικές κινήσεις που συνέβαλαν στην επίσπευση της ανοδικής φάσης.

Συνεπώς, ναι μεν κρατάμε μικρό καλάθι απέναντι στις όποιες εξαγγελίες και δεν πρέπει να θεωρούμε αυτομάτως αλήθεια όλα όσα μας λένε, αλλά από την άλλη δεν είναι σωστό να κατακρίνουμε βιαστικά. Μπορεί πράγματι να υπήρξε και ουσιαστική συμβολή.

Η παρέμβαση αυτής της παραγράφου, πάντως, δεν έχει ως στόχο να ανοίξει μια πολιτική συζήτηση. Σκοπός της είναι κυρίως να μας βοηθήσει να κατανοήσουμε την κυκλικότητα της οικονομίας και να θυμόμαστε ότι η οικονομία δεν ανεβαίνει ή πέφτει πάντοτε αποκλειστικά εξαιτίας των αποφάσεων μιας κυβέρνησης.

 Ας δούμε, όμως, τώρα αναλυτικότερα τις Φάσεις του Οικονομικού Κύκλου!

 Α) Η φάση της Ανόδου ή της Άνθησης της Οικονομίας!!

 Σε τούτη την οικονομική φάση, όλα φαίνεται να οδεύουν ευχάριστα. Η παραγωγή συνεχίζει να αυξάνεται και, μαζί της, αυξάνεται και η απασχόληση. Και αυτό γιατί υπάρχουν ακόμη, από την προηγούμενη δυσάρεστη φάση —την εποχή της Ύφεσης—, υποαπασχολούμενοι παραγωγικοί συντελεστές, όπως εργάτες, μηχανήματα κ.τ.λ.

Έτσι, καθώς αυξάνεται η παραγωγή, αυξάνεται και η ζήτηση. Τα κέρδη των επιχειρήσεων μεγαλώνουν, το κλίμα γίνεται ολοένα και πιο ευνοϊκό και δημιουργούνται οι προϋποθέσεις για νέες επενδύσεις.

Τι ωραία!!

Όμως… όσο αυξάνεται η ζήτηση μέσα σε αυτό το ευνοϊκό κλίμα, αρχίζουν σιγά-σιγά να εμφανίζονται και οι πρώτες αυξήσεις στις τιμές.

Ωχ!!

Β) Η φάση της Κρίσης!!

Η συνεχόμενη αύξηση των τιμών γίνεται πλέον πιο έντονη, καθώς η αυξανόμενη ζήτηση οδηγεί την οικονομία στην πλήρη απασχόληση. Η παραγωγή έχει φτάσει στα όριά της και δεν μπορεί να αυξηθεί άλλο εύκολα. Έτσι, η επιπλέον ζήτηση μεταφράζεται κυρίως σε νέες αυξήσεις των τιμών.

Η οικονομία φτάνει στο τέλος της ανόδου, στο υψηλότερο σημείο του κύκλου. Και σε μια τόσο ευαίσθητη φάση, ακόμη και το παραμικρό μπορεί να προκαλέσει την κρίση.

Συνεπώς, αν σε εκείνο το σημείο συμβεί κάτι σημαντικό, όπως ένας πόλεμος ή η κατάρρευση ενός συμπλέγματος τραπεζών, τότε εκδηλώνεται η κρίση. Ανάλογα με τη σοβαρότητα του γεγονότος, η κρίση μπορεί να είναι ισχυρή ή ηπιότερη. Όπως και να έχει, όμως, από εκεί ξεκινά η κάθοδος της οικονομίας.

Άρα, μετά τη φάση αυτή, η οικονομία εισέρχεται στη φάση της Καθόδου.

Τώρα είναι δύσκολα τα πράγματα!!

Γ) Η φάση της Καθόδου και της Ύφεσης της Οικονομίας!!!

Μετά την Κρίση, όπως είπαμε, αρχίζει η Κάθοδος, η οποία χαρακτηρίζεται από δυσάρεστες εξελίξεις. Η ανεργία αυξάνεται, οι επενδύσεις μειώνονται, καθώς οι επιχειρήσεις φοβούνται να επενδύσουν σε ένα τέτοιο οικονομικό κλίμα και συχνά δεν διαθέτουν την απαραίτητη ρευστότητα. Παράλληλα, μειώνεται και η ζήτηση των αγαθών, αφού οι άνθρωποι έχουν λιγότερα χρήματα και, επομένως, περιορίζουν τις αγορές τους.

Αν η φάση της Καθόδου τελειώσει γρήγορα, τότε αποφεύγεται μια βαριά Ύφεση. Αν όμως παραταθεί, η οικονομία μπορεί να οδηγηθεί σε βαθιά ύφεση, με έντονη συρρίκνωση της παραγωγής, της απασχόλησης, των επενδύσεων και γενικότερα της οικονομικής δραστηριότητας.

Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η Μεγάλη Ύφεση στις Η.Π.Α. τη δεκαετία του 1930, όταν η καθοδική πορεία της οικονομίας διήρκεσε περίπου δέκα χρόνια. Δεκάδες δισεκατομμύρια δολάρια καταθέσεων χάθηκαν, εκατοντάδες τράπεζες έκλεισαν, χιλιάδες επιχειρήσεις πτώχευσαν και η κοινωνική κατάσταση έγινε δραματική.

Όσο για το γεγονός ότι η ανόρθωση της αμερικανικής οικονομίας συνέπεσε με τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, αυτό είναι μια άλλη και ενδιαφέρουσα συζήτηση!

Δ) Η φάση της Ανόδου ή της Άνθησης της Οικονομίας!!

Στη φάση αυτή επαναλαμβάνονται, ουσιαστικά, όσα είπαμε στη Φάση Α. Έτσι, ο οικονομικός κύκλος ολοκληρώνεται και… ξαναγυρνάμε από την αρχή!!

 Αυτός είναι ο οικονομικός κύκλος.

Άνοδος → Κρίση → Κάθοδος → Ύφεση → Ανάκαμψη → Νέα Άνοδος…

Και ο κύκλος συνεχίζεται!

Τα αίτια των Οικονομικών Κύκλων

Τα αίτια των οικονομικών κύκλων είναι διάφορα και, πολλές φορές, αρκετά σύνθετα.

Οι οικονομολόγοι, ανάλογα με τη θεωρία που υποστηρίζουν, δίνουν διαφορετικές εξηγήσεις για τις μεταβολές των οικονομικών κύκλων.

Κάποιοι από αυτούς τους λόγους οφείλονται σε εξωτερικούς παράγοντες. Οι τεχνολογικές εφευρέσεις μπορεί να ενισχύσουν την άνοδο της οικονομίας, ενώ οι πόλεμοι να προκαλέσουν την κάθοδό της.

Άλλοτε, όμως, οφείλονται σε εσωτερικούς παράγοντες, δηλαδή στο ίδιο το οικονομικό σύστημα. Για παράδειγμα, μια κακή νομισματική πολιτική, όπως η υπερβολική αύξηση της ποσότητας του χρήματος (π.χ. με πολιτική που δίνει πολλά καταναλωτικά δάνεια ή με την έκδοση χρήματος στην αγορά), μπορεί να αυξήσει υπέρμετρα τη ζήτηση και να συμβάλει στη δημιουργία κρίσης. Το ίδιο μπορεί να συμβεί με την υπερκατανάλωση και την υπερεπένδυση.

Και αφού, όπως προαναφέραμε, τα αίτια των κρίσεων ερμηνεύονται από τους οικονομολόγους ανάλογα με τη θεωρία που υποστηρίζουν, ε, τότε… να τους εμπιστεύεστε για τη βεβαιότητα των προβλέψεών τους όσο και τους πολιτικούς!

Να κατανοείτε, λοιπόν, την αναγκαιότητα της γνώμης τους και τη σπουδαιότητά της, αλλά να είστε επιφυλακτικοί ως προς τις προβλέψεις τους, καθώς οι βάσεις και οι μεταβλητές στις οποίες στηρίζονται διαφέρουν από τον έναν οικονομολόγο στον άλλον.

Ας κρατήσουμε, λοιπόν, αυτά στα οποία συμφωνούν όλοι: η οικονομία είναι αεικίνητη, κινείται μέσα από οικονομικούς κύκλους και κάθε κύκλος έχει τις δικές του φάσεις με συγκεκριμένα χαρακτηριστικά.

Αρκούν αυτά για έναν μπούσουλα.

Καλή τύχη στην προσπάθεια όλων μας!